Bagaimana undang-undang antarabangsa yang berpecah-belah menangani pencemaran plastik marin: Ke arah perjanjian global yang bersepadu

Apabila Plastik Masuk ke Lautan, Undang-undang Antarabangsa Masih di Darat

Pada tahun 2025, pengeluaran plastik global telah meningkat kepada 436 juta tan setahun. Bagi setiap tan plastik yang dihasilkan, kira-kira 75% akhirnya menjadi sisa, dan sebahagian besarnya memasuki lautan melalui sungai, garis pantai, dan perkapalan. Model ramalan menunjukkan bahawa jika kaedah pengeluaran dan pengurusan sisa sedia ada tidak berubah, menjelang 2040, plastik yang mengalir ke lautan setiap tahun akan mencapai 23 hingga 37 juta tan, bersamaan dengan timbunan 50 kilogram serpihan plastik bagi setiap meter garis pantai global.

Angka ini sudah lama melampaui skop isu alam sekitar dan menjadi petanda kegagalan tadbir urus global. Pencemaran plastik bersifat rentas sempadan, tahan lama di alam sekitar, dan mempunyai kesan ekotoksikologi, tetapi tindak balas undang-undang antarabangsa masih terperangkap dalam mozek norma yang berpecah-belah. Para saintis mengesan kira-kira 190,000 zarah mikroplastik setiap kilometer persegi di Laut China Selatan, menemui serpihan plastik dalam saluran pencernaan lebih 65% ikan di Atlantik Utara, malah mengesan mikroplastik dalam tisu plasenta manusia. Penggera ekosistem telah berbunyi, tetapi undang-undang antarabangsa masih terperangkap dalam kawasan kelabu antara komitmen lembut dan kekangan keras.

Rangka Kerja Undang-undang Antarabangsa Sedia Ada: Satu Kitaran yang Tidak Dapat Ditutup

Konvensyen Undang-Undang Laut Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (UNCLOS) dianggap sebagai asas perlindungan alam sekitar marin. Perkara 194 mewajibkan negara-negara mengambil semua langkah yang perlu untuk mencegah, mengurangkan, dan mengawal pencemaran laut, manakala Perkara 195 melarang pemindahan atau perubahan kerosakan pencemaran kepada bentuk lain. Peruntukan ini kelihatan menyeluruh, tetapi tidak mempunyai peraturan khusus mengenai keistimewaan pencemaran plastik — ketahanan plastik, proses pemecahan kepada serpihan, dan keupayaan migrasi jarak jauh menjadikan logik kawalan pencemaran tradisional tidak berkesan.

Lebih kritikal, kekaburan UNCLOS menyebabkan ketidakpastian penguatkuasaan. Perkara 198 hingga 204 menubuhkan mekanisme notifikasi, kerjasama, dan pemantauan, tetapi pelaksanaannya terhad oleh kesediaan kewangan negara maju dan jurang keupayaan negara membangun. Mekanisme penguatkuasaan dalam Perkara 213 hingga 233 bergantung kepada koordinasi antara negara bendera, negara pantai, dan negara pelabuhan, manakala konflik bidang kuasa dan kekurangan kepercayaan antara negara menyebabkan peruntukan ini jarang diaktifkan dalam amalan. Perkara 235 mengenai tanggungjawab negara hampir tidak pernah digunakan dalam kes pencemaran plastik kerana sukar untuk mewujudkan hubungan sebab akibat antara punca pencemaran khusus dan kerosakan alam sekitar.

Sementara itu, 17 instrumen antarabangsa — termasuk Konvensyen Pelupusan London, Konvensyen MARPOL, dan Konvensyen Serantau OSPAR — masing-masing meliputi sebahagian aspek pengurusan plastik, tetapi tidak mempunyai hierarki norma yang bersatu. Konvensyen Pelupusan London terutamanya mengawal pembuangan dari kapal dan pesawat udara, MARPOL memberi tumpuan kepada pelepasan perkapalan, manakala OSPAR sebagai mekanisme serantau hanya mengikat Atlantik Timur Laut. Mekanisme ini saling bertindih, tetapi tidak dapat membentuk kuasa bersepadu. Penyelidikan menunjukkan bahawa peraturan antarabangsa sedia ada hanya meliputi kurang daripada 30% kitaran hayat plastik, manakala pencemaran dari sumber darat, kawalan mikroplastik, dan pemindahan rentas sempadan sisa plastik menjadi kawasan buta tadbir urus yang tipikal.

Percanggahan Struktural: Keutamaan Undang-undang Lembut dan Ketiadaan Undang-undang KerasMelihat secara mendalam, kebuntuan tadbir urus plastik lautan global berpunca daripada dua garisan sesar. Pertama, keutamaan masyarakat antarabangsa lebih tertumpu kepada pemulihan pencemaran selepas kejadian, bukannya mengurangkan pengeluaran dan penggunaan plastik dari punca. Kedua, negara maju mengeksport sisa plastik ke negara membangun, menyebabkan pemindahan pencemaran, tetapi undang-undang antarabangsa tidak mempunyai kekangan undang-undang yang berkesan untuk menghalang lambakan ekologi yang tersirat ini.

Ketidaksejajaran struktur ini tercermin pada peringkat norma, iaitu "keutamaan undang-undang lembut, ketiadaan undang-undang keras". Amalan tadbir urus plastik serantau memaparkan dua model: satu ialah model tanggungjawab lanjutan rantaian bekalan Kesatuan Eropah, yang menekankan tanggungjawab lanjutan pengeluar (EPR) dan pengurusan kitaran hayat penuh; satu lagi ialah model kawalan import sisa di Asia Tenggara dan Asia Selatan, yang mengutamakan larangan domestik dan penyelarasan serantau. Walau bagaimanapun, instrumen serantau ini semuanya tidak mempunyai piawaian mandatori di peringkat global. Konvensyen OSPAR memang telah membuat kemajuan dalam mengurangkan sampah laut, tetapi hanya meliputi kawasan laut tunggal dan tidak mampu menangani girus plastik merentas lautan.

Isu yang lebih mendalam terletak pada fragmentasi undang-undang alam sekitar antarabangsa itu sendiri. Perubahan iklim mempunyai Perjanjian Paris, biodiversiti mempunyai Rangka Kerja Biodiversiti Global Kunming-Montreal, tetapi pencemaran plastik baru memulakan proses rundingan perjanjian plastik global pada tahun 2022. Walaupun rundingan berjaya, jika perjanjian itu tidak mempunyai mekanisme integrasi dengan undang-undang antarabangsa sedia ada, ia mungkin mengulangi kesilapan UNCLOS—rangka kerja yang hebat, pelaksanaan yang lemah.

Rangka Kerja Integratif: Konvensyen Payung serta Protokol Tematik

Menghadapi fragmentasi ini, kalangan akademik dan dasar mula beralih kepada reka bentuk institusi yang lebih sistematik. Cadangan kajian ini ialah model integrasi menegak "konvensyen payung dan protokol tematik", disokong oleh jalinan mekanisme mendatar.

Dari dimensi menegak, Perjanjian Plastik Global (GPT) harus menjadi konvensyen induk, menetapkan had atas untuk jumlah pengeluaran plastik global, dan mengubah prinsip pencegahan menjadi "klausa larangan berundur"—iaitu negara-negara tidak boleh menurunkan piawaian perlindungan sedia ada dengan alasan pembangunan ekonomi. Perjanjian itu perlu mewujudkan mekanisme semakan berkala untuk melaraskan kuota pengeluaran secara dinamik berdasarkan data pemantauan saintifik. Ini dikaitkan dengan mekanisme pasaran karbon Perjanjian Paris, menghasilkan kesan sinergi antara pengurangan plastik dan pengurangan karbon.

Dari dimensi mendatar, perjanjian plastik perlu dipautkan dengan pindaan-pindaan Konvensyen Basel, untuk mengukuhkan pemindahan teknologi dan tanggungjawab lanjutan pengeluar bagi sisa plastik rentas sempadan. Pindaan Konvensyen Basel mengenai sisa plastik telah menetapkan ambang "persetujuan awal secara termaklum" untuk perdagangan sisa, tetapi tidak mempunyai piawaian teknikal global yang seragam dan mekanisme saling pengiktirafan. Kajian ini mencadangkan, melalui saling pengiktirafan piawaian serantau, satu sistem pensijilan pengurusan sisa plastik rentas sempadan dapat diwujudkan.

Dalam aspek Kawasan Perlindungan Marin (MPA), Perjanjian BBNJ (Perjanjian Biodiversiti Marin di Kawasan di Luas Bidang Kuasa Negara) menyediakan instrumen undang-undang baharu. Kajian ini berpendapat bahawa di bawah rangka kerja BBNJ, peraturan khusus pencemaran plastik untuk MPA perlu diperjelaskan, termasuk ambang yang boleh dikuatkuasakan—contohnya, menetapkan had atas kepekatan mikroplastik dalam air laut di kawasan perlindungan—serta "prinsip tidak menyebabkan kemudaratan", yang melarang sebarang aktiviti laut yang mungkin memburukkan pencemaran plastik.

Bidang Kuasa Wajib dan Tadbir Urus Pelbagai Pihak BerkepentinganJika integrasi perjanjian adalah rangka institusi, maka mekanisme penguatkuasaan adalah ototnya. Kajian mencadangkan agar Mahkamah Antarabangsa bagi Undang-undang Laut (ITLOS) diberi kuasa untuk menjalankan bidang kuasa wajib ke atas pertikaian pencemaran plastik marin. Walaupun idea ini kontroversi, ia bukanlah angan-angan kosong. Dalam siri pendapat nasihat sejak kebelakangan ini, ITLOS telah menunjukkan tafsiran yang meluas terhadap kewajipan alam sekitar marin; jika pencemaran plastik dimasukkan ke dalam bidang kuasanya, ia dapat menyelesaikan kekosongan penguatkuasaan yang disebabkan oleh bidang kuasa eksklusif negara bendera dengan berkesan.

Walau bagaimanapun, tiada mekanisme antarabangsa yang boleh lari daripada realiti politik. Kajian tersebut memetik projek perintis "Kitaran Biru" (Blue Circle) China sebagai contoh tadbir urus pelbagai pihak berkepentingan. Model ini menggabungkan kerajaan, perusahaan, komuniti dan institusi penyelidikan ke dalam satu platform kerjasama, mengurangkan sisa plastik marin melalui penjejakan digital dan insentif berasaskan pasaran. Amalan dari bawah ke atas ini menyediakan pengalaman operasi untuk pelaksanaan perjanjian global di peringkat domestik.

Hubungan antara Amalan Serantau dan Institusi Global

Tadbir urus global bukanlah untuk menolak mekanisme serantau. Sebaliknya, perjanjian global yang berkesan harus mempercepatkan eksperimen serantau dan menyalurkan semula pengalaman yang berjaya sebagai norma global. Inisiatif "Segitiga Karang" di Asia Tenggara, Arahan Plastik Sekali Guna Kesatuan Eropah, dan dasar cukai plastik Afrika adalah medan ujian institusi yang berpotensi. Kuncinya adalah untuk mewujudkan mekanisme maklum balas kitaran "amalan serantau — piawaian global — penyesuaian serantau".

Akhirnya, tadbir urus global pencemaran plastik marin pada dasarnya adalah mengenai persaingan institusi bagaimana undang-undang antarabangsa menyesuaikan diri dengan era ekologi. Tatanan antarabangsa yang lama dibina di atas logik linear kedaulatan negara dan pencemar membayar, manakala krisis plastik menuntut tanggungjawab kitaran hayat global, keadilan antara generasi, dan pemikiran ambang ekologi. Dalam pengertian ini, perjanjian plastik global bukan sekadar perjanjian alam sekitar, tetapi juga ujian tekanan bagi undang-undang antarabangsa untuk beralih daripada fragmentasi kepada integrasi.

Apabila mikroplastik telah memasuki plasenta manusia, rangka kerja undang-undang antarabangsa pada masa hadapan mesti memberikan respons. Bukan melalui satu lagi deklarasi yang penuh cita-cita tetapi kosong, sebaliknya melalui satu sistem norma yang mampu menutup jurang tadbir urus. Jika tidak, lautan akan terus menanggung inersia undang-undang manusia dalam diam.