Perang Saudara Sudan: Keruntuhan Negara yang Diglobalisasikan dan Penyusunan Semula Susunan Geopolitik

Perang Saudara Sudan: Keruntuhan Negara Global dan Penyusunan Semula Susunan Geopolitik

Apabila kereta kebal Angkatan Bersenjata Sudan (SAF) dan Pasukan Sokongan Pantas (RSF) melintasi jalan-jalan Khartoum pada April 2023, hanya segelintir yang menjangka bahawa konflik yang kelihatan seperti satu lagi rampasan kuasa tentera Afrika ini akan bertukar menjadi bencana kemanusiaan yang paling teruk di dunia tiga tahun kemudian. Rekod Global Conflict Tracker Majlis Perhubungan Luar Negeri (CFR) Amerika Syarikat menunjukkan bahawa perang Sudan bukan lagi sekadar pembahagian habuan kuasa antara dua jeneral, tetapi telah menjadi tingkap untuk memerhatikan kerapuhan sistem antarabangsa kontemporari: rantaian bekalan senjata swasta, permainan kuasa serantau, tuduhan genosid, dan kebankrapan pengantaraan antarabangsa, semuanya bertindih di tanah yang sama.

Api perang Sudan tidak padam dengan kejayaan SAF merampas semula ibu negara. RSF berundur ke Darfur, terus mengepung El Obeid, dan mengancam untuk menyerang balas Khartoum. Negara ini terjerumus ke dalam "keseimbangan kuasa yang tidak stabil", dan keseimbangan itu sendiri adalah kematian perlahan.

1. Dari Warisan Penjajah kepada Ekonomi Panglima Perang: Keruntuhan Kronik Struktur Negara

Untuk memahami perang saudara Sudan, kita perlu menelusuri kelemahan institusi pada masa kemerdekaannya. Selepas merdeka pada 1956, Sudan mewarisi struktur tidak seimbang dari era penjajahan di mana "utara mentadbir selatan", yang secara langsung membawa kepada dua perang saudara yang dahsyat serta kemerdekaan Sudan Selatan pada 2011. Pemisahan negara tidak menyelesaikan percanggahan asas, sebaliknya menyebabkan utara membentuk "kompleks tentera-politik-perdagangan" yang berpusat di Khartoum.

Pemerintahan Omar al-Bashir seterusnya mengukuhkan corak ini. Di satu pihak, beliau melaksanakan undang-undang Islam yang ketat; di pihak yang lain, beliau menyokong militia Arab yang setia kepadanya, "Janjaweed", untuk menindas kumpulan etnik bukan Arab di Darfur dan wilayah-wilayah lain. Perang Darfur yang meletus pada 2003, serta tuduhan genosid oleh Mahkamah Jenayah Antarabangsa selepas itu, menjadi tanda kebankrapan legitimasi negara Sudan.

Selepas kejatuhan Bashir, Majlis Kedaulatan Peralihan yang ditubuhkan melalui rampasan kuasa 2019 pada dasarnya hanyalah rombakan semula golongan elit tentera. Burhan dan Hemedti berkongsi kuasa buat seketika, tetapi tidak pernah membina institusi negara yang sebenar. Pada 2021, junta tentera menggulingkan Perdana Menteri yang dipilih, Hamdok, yang sebenarnya mengisytiharkan kegagalan peralihan politik. Pada April 2023, perpecahan antara kedua-duanya akhirnya meletus menjadi perang terbuka.

Ini bukan sekadar isu cita-cita peribadi, tetapi kegagalan sesebuah negara untuk melengkapkan transformasi institusinya daripada pinggiran penjajah kepada negara yang merdeka. Sejarah moden Sudan adalah sejarah "parasitisme kuasa": tentera, militia, dan pembesar tempatan memperoleh sewa ekonomi dengan mengawal emas, minyak, dan perdagangan sempadan, bukannya membina negara. Apabila kumpulan kepentingan ini bertelagah sesama sendiri, jentera negara itu sendiri menjadi medan perang.

2. Globalisasi Rantaian Bekalan Tentera Swasta: Pesawat Kargo Boeing dan Tentera Upahan Rentas Negara

Salah satu ciri yang paling meresahkan dalam perang saudara Sudan ialah sempadan yang kabur antara sistem senjata kuasa besar dengan rangkaian komersial swasta. Rekod CFR menunjukkan bahawa pasukan pakar Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu mendapati tiga pesawat kargo Boeing 727 yang dikaitkan dengan rangkaian perniagaan kontraktor tentera Amerika Syarikat, Steven Chollis, digunakan untuk mengangkut tentera upahan, senjata, dan dron untuk RSF. Pesawat-pesawat ini berlepas dari lapangan terbang Chad dan mendarat di hab logistik RSF di Libya, Somalia, dan Sudan.

Ini mendedahkan rangkaian "ekonomi perang" yang global: bantuan ketenteraan yang diterajui negara pada era Perang Dingin kini telah digantikan oleh syarikat-syarikat tentera swasta yang tersebar, stesen-stesen transit, dan armada-armada bayangan.Ini mendedahkan rangkaian "ekonomi perang" yang global: bantuan ketenteraan yang dahulunya diterajui negara semasa Perang Dingin, kini digantikan oleh syarikat tentera swasta yang bertaburan, stesen transit, dan armada bayangan. Keupayaan RSF mengekalkan daya tempur yang begitu lama bukan sahaja bergantung pada pendapatan lombong emas di Darfur, malah turut bergantung pada rantaian bekalan kelabu serantau dan global.

Corak ini bukan unik kepada Sudan, tetapi Sudan menyediakan contoh yang paling ekstrem. Apabila angkatan tentera dan militia sesebuah negara sama-sama bergantung pada sumber luaran dan saluran swasta, proses keamanan menjadi amat sukar — kerana setiap pihak mampu memintas sekatan antarabangsa dan mendapatkan senjata daripada pasaran global. Ini juga menjelaskan mengapa beberapa pusingan pengantaraan oleh masyarakat antarabangsa gagal menghalang peningkatan perang.

3. Laut Merah dan Sungai Nil: Satu Permainan Geopolitik yang Kesan Jauh Melampaui Sempadan

Lokasi geografi Sudan menentukan konfliknya bukan sekadar urusan dalaman. Ia terletak di hilir Sungai Nil, namun merupakan hulu penting bagi talian hayat Mesir; ia bersempadan dengan Laut Merah, dekat dengan salah satu laluan perkapalan paling sibuk di dunia; ia bersempadan dengan negara-negara seperti Habsyah, Chad, Libya dan Sudan Selatan, menjadikannya persimpangan Tanduk Afrika dan zon Sahel.

Perang ini telah menghasilkan "kesan limpahan". Laluan logistik RSF melalui Chad dan Libya, manakala Libya sendiri merupakan sebuah negara yang terpecah oleh panglima perang timur dan barat. Arab Saudi pernah bergantung pada RSF sebagai sumber tentera upahan untuk perang Yaman, kini pula bimbang kekacauan di seberang Laut Merah akan mengancam keselamatan pelayaran. Persaingan kuasa besar serantau menjadikan perang saudara ini hampir mustahil diselesaikan melalui mekanisme dalaman Sudan.

Huraian CFR menunjukkan bahawa RSF masih menguasai kawasan tanah yang luas di Darfur, dan keganasan etnik di rantau itu telah mempunyai ciri "genosid". Pertumpahan darah yang berterusan ini sedang membentuk semula dinamik kuasa di seluruh Tanduk Afrika. Pelarian berpusu-pusu ke negara jiran, senjata merebak ke rantau Sahel, dan kumpulan ekstremis memanfaatkan kekosongan kuasa untuk berkumpul semula — Sudan sedang menjadi "tali pinggang penghantar huru-hara" yang baharu.

4. Vakum Tadbir Urus Global: Mengapa Masyarakat Antarabangsa Tidak Berupaya?

Sejak meletusnya perang saudara Sudan sehingga kini, tindak balas Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu dianggap oleh ramai pemerhati sebagai "kegagalan yang membawa malapetaka". Walaupun Mahkamah Jenayah Antarabangsa telah mengeluarkan tuduhan genosid berhubung jenayah di Darfur, Majlis Keselamatan tidak pernah dapat mencapai konsensus intervensi yang berkesan. Keletihan kuasa-kuasa besar di Ukraine dan Timur Tengah telah mengurangkan perhatian mereka terhadap Afrika, manakala Kesatuan Afrika kekurangan sumber untuk penguatkuasaan keamanan.

Kegagalan yang lebih mendalam terletak pada model pengantaraan antarabangsa. Rundingan damai cuba membawa kedua-dua pihak yang berkonflik kembali ke meja rundingan, tetapi pakatan "Tasis" yang disokong RSF enggan menyertai rundingan damai Addis Ababa dengan alasan kecacatan prosedur. Ini mencerminkan bahawa kerangka keamanan tradisional pasca Perang Dingin, iaitu "dari gencatan senjata kepada pilihan raya", telah terbukti tidak berkesan apabila berhadapan dengan "ekonomi panglima perang". Apabila kumpulan bersenjata boleh mendapat lebih banyak keuntungan melalui peperangan berbanding keamanan, sebarang pengantaraan yang hanya ada lobak merah tanpa tongkat pasti akan gagal.Tragedi Sudan berlaku bersamaan dengan krisis kepercayaan dalam sistem tadbir urus global. Bank Dunia dan Tabung Kewangan Antarabangsa (IMF) telah menggantung pengurangan hutang dan bantuan kepada Sudan selepas rampasan kuasa 2021, menunjukkan harapan institusi kewangan antarabangsa terhadap peralihan demokrasi, tetapi pemimpin tentera yang kuat langsung mengabaikan tekanan ekonomi ini. Kekosongan sekatan dan kegagalan mekanisme kawalan senjata telah menjadikan Sudan sebagai medan eksperimen "tadbir urus tanpa kerajaan".

5. Perang Tanpa Penghujung: Menuju ke Arah Pemanjangan dan Fragmentasi

Menurut penjejakan konflik CFR, keadaan perang pada musim panas 2026 menunjukkan bahawa perang sedang memasuki fasa yang lebih maut. SAF menggunakan dron untuk menyerang mahkamah awam di Darfur, menyebabkan sekurang-kurangnya 37 kematian; RSF pula melakukan serangan balas ke atas orang awam semasa berundur dari Kordofan Utara. Komander RSF, Hemedti, berikrar untuk menyerang Khartoum, manakala SAF cuba memotong barisan logistik RSF dengan mengepung Darfur.

Corak ini meramalkan perang atrisi yang berpanjangan dan berpecah-belah. Bandar-bandar telah dirampas semula, tetapi kawasan luar bandar yang luas dan kawasan gersang masih dikuasai oleh militia. Serangan udara dan dron telah mengubah bentuk peperangan, tetapi kawalan darat masih bergantung pada pakatan puak tradisional dan rangkaian bersenjata. Lebih teruk lagi, masalah akses kemanusiaan secara besar-besaran boleh menjadikan kebuluran sebagai pembunuh yang lebih maut daripada peluru — CFR menyenaraikan Sudan sebagai "bencana kemanusiaan paling teruk di dunia".

Perang saudara Sudan bukan lagi "konflik" yang boleh diselesaikan dengan cepat. Ia adalah realiti baharu yang sedang terbentuk: sebuah negara yang terletak di timur laut Afrika, menguasai kedudukan geopolitik penting di Sungai Nil dan Laut Merah, terjebak dalam perpecahan negara yang berpanjangan. Perpecahan ini tidak akan terhad kepada sempadan negara. Dari pantai Mediterranean ke Tanduk Afrika, dari Sahel ke Teluk Parsi, setiap aktor secara senyap menghitung bagaimana untuk mendapat keuntungan daripada keruntuhan Sudan, tetapi tiada siapa yang sanggup memikul kos pembinaan semula.

Penutup: Pengajaran dari Sudan

Kisah Sudan adalah amaran tentang bagaimana sebuah negara runtuh. Ia memberitahu kita bahawa tatanan global berasaskan negara berdaulat selepas Perang Dingin sedang dihakis oleh angkatan bersenjata persendirian, kuasa besar serantau dan negara gagal secara bersama. Apabila undang-undang antarabangsa, prinsip kemanusiaan dan mekanisme kawalan senjata semuanya gagal pada masa yang sama dalam konflik yang sama, sebarang wacana mengenai "komuniti antarabangsa" kelihatan kosong.

Rakyat Sudan telah membayar harga yang paling berat untuk pemecahan kuasa. Di atas runtuhan Khartoum, Darfur dan El Obeid, masyarakat antarabangsa mesti berfikir semula: dalam menghadapi era tuan perang persendirian yang globalisasi, bagaimana kita membina semula tadbir urus? Mungkin, ketiadaan jawapan itu sendiri adalah jawapan — dunia lama sedang berakhir, manakala tatanan baharu masih jauh daripada terbentuk.

Sumber data: Analisis ini berdasarkan entri 'Civil War in Sudan' dalam penjejak konflik global Majlis Hubungan Luar Amerika Syarikat (CFR). Teks asal boleh dilihat di: <https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/power-struggle-sudan>